Mongolia

Co warto zwiedzić

Generalnie do Mongolii jedzie się podziwiać przyrodę. Jest tam zarówno tajga z pięknymi jeziorami (np. Chubsu-guł zwany drugim Bajkałem i faktycznie bardzo doń podobny), rozległe górzyste stepy jak i pustynia Gobi (właściwie w większości półpustynia). Niezapomniane jest mongolskie nocne niebo z miliardami gwiazd i widocznymi przesuwającymi się sputnikami. No i ponad 1 mln km. kwadr. gór. A także stada antylop, ciekawskie tarbagany (bobaki), setki orłosępów (sarów) i rzeki pełne lipieni, łososiowatych (zwłaszcza potężnych tajmieni) czy szczupaków. Fascynujący są również ludzie w stepie - żyjący w innym, spokojniejszym świecie, przyjacielscy, otwarci i jakże gościnni. Można również podziwiać stada bydła, owiec, kóz, wielbłądów czy jaków, z którymi ci ludzie związali swe życie. Trudno tu wymienić jakieś konkretne punkty, gdyż cały kraj obfituje w dzikie i niesamowite zakątki. Jeśli miałbym jednak coś polecić, to Kotlinę Wielkich Jezior w Mongolii Zachodniej. Wielkie jeziora (w większości słone), pustynie i dzikie góry tworzą najbardziej odludny zakątek Mongolii. Obok potężny Ałtaj Mongolski ze szczytami powyżej 4 tys. metrów. Bardzo malownicze są lesiste góry Chentej i górny bieg rzeki Onon, ojczyzny Czyngis Chana. Oraz jezioro Chubsu-guł, które jest przedłużeniem tego samego rowu tektonicznego, w którym leży Bajkał. Słynie z wód jeszcze czystszych niż w Bajkale. Pustynia Gobi jest raczej dość monotonna krajobrazowo, a prawdziwą pustynię piaszczystą można zobaczyć dopiero przy samej granicy z Chinami. Natomiast zabytków nie ma zbyt dużo. Nomadzi nigdy nie budowali wielu trwałych budowli. W zasadzie aż do XX wieku nie było miast. Nieliczne świątynie i pałace z czasów Czyngis Chana zburzyli Chińczycy podczas ofensywy na Mongolię w XIV w (1380-88), a powstałe później fortece mongolskie i chińskie były rzadkie i poważnie ucierpiały podczas walk o niepodległość Mongolii w latach 1911 - 1921. Na początku XX wieku głównym elementem architektury Mongolii były lamajskie świątynie. Istniało wówczas 750 klasztorów (w większości było przynajmniej 2-3 świątynie, czasami nawet kilkadziesiąt). Gromadziły one prawie cały dorobek rzeźbiarstwa, malarstwa i piśmiennictwa Mongolii. Poza tym władca religijny Mongolii Bogdo - gegen dysponował 4 pałacami, również z bogatymi zbiorami sztuki. Jednakże krwawa rozprawa z Kościołem w 1937 roku spowodowała, że pozostało w kraju tylko z 8 klasztorów (w tym 3 w stolicy), a i to zachowanych fragmentarycznie (wymieniam je niżej) oraz jeden pałac (co prawda przetrwał jeszcze jeden, ale całkowicie zdewastowany i przerobiony na urząd). Olbrzymia większość sakraliów i książek została spalona, a wyroby z kruszców drogocennych przetopione. Znikoma część dóbr kultury zachowała się w muzeach i w jedynym czynnym wówczas klasztorze Gandan. Trochę nagrabionych rzeczy trafiło do rąk prywatnych, lecz w kolejnych dziesięcioleciach w większości wyjechało za granicę. Zniszczona została również elita społeczna. Ze 120 tysięcy lamów (20% społeczeństwa !) przetrwało około 100 ludzi (w Gandanie), a pozostałych wymordowano lub, w przypadku niższych szczeblem lamów, zmuszono do życia świeckiego (był to jednak drobny odsetek całej społeczności mnichów). Nieco wcześniej wymordowano prawie całą arystokrację mongolską wraz z rodzinami. Powstało natomiast dużo nowych budowli (lata 1960 - 1990) w stylu socrealizmu lub wielkiej płyty. Jednakże nie różnią się one od tego, co można zobaczyć w Polsce (Katowice czy Nowa Huta). Do 2005 na placu Suche Batora stało Mauzoleum Suche Batora i Czojbałsana (po tym jak Czojbałsana uznano pośmiertnie za winnego błędów i wypaczeń stalinizmu, mumię usunięto i w nazwie pozostał tylko Suche Bator) z głównego placu w Ułan Bator, będące uboższą wariacją moskiewskiego Mauzoleum Lenina. Pewną różnicę stanowił fakt, iż nikt nie wie gdzie pochowano mongolskiego „gospodarza mauzoleum”, które stało puste i nie można go było zwiedzać. W 2005 budynek zburzono, a na jego miejscu postawiono pomnik Czyngis Chana i jego wybitnych następców Ugedeja i Kubilaja. Jedyny ciekawy pomnik - Stalina (jeden z dwóch w krajach komunistycznych, który przetrwał czasy Chruszczowa) usunięto w latach 90-ch. W ostatnich latach buduje się sporo dużych, reprezentacyjnych obiektów we współczesnym, zachodnim i japońskim stylu. Ciekawsze obiekty i imprezy scharakteryzowałem poniżej.

1. Od 11 - 13 VII odbywa się największe obok Nowego Roku święto mongolskie - festiwal Naadam. W czasie corocznego święta organizowane są zawody strzeleckie z łuku, zapaśnicze i wyścigi konne. Centralne uroczystości odbywają się w Ułan Bator na stadionie koło pałacu Bogdo Gegena (zapasy), ale również w ajmakach warto w tym czasie odwiedzić lokalne imprezy. Towarzyszą im jarmarki, gdzie można napić się kumysu (sfermentowane mleko kobyle, około 1 procent alkoholu). Zapasy mongolskie nie mają kategorii wagowej a walka nie jest ograniczona czasowo czy powierzchnią ringu. Zawodnik może sobie np. uciekać po całym boisku, choć jest to źle widziane. Przegrywa ten, kto pierwszy dotknie ziemi inną częścią ciała niż stopa lub dłoń. Przeciętna walka trwa 15 - 25 minut, a cały konkurs jest niezwykle długi, choć malowniczy. Wybierając się na walki trzeba mieć sporo czasu, choć można wpaść na 1-2 godzinę po prostu popatrzeć. Wyścigi konne odbywają się poza miastem.
2. Klasztor Erdene Dzuu w Karakorum. Po stolicy Czyngis Chana (tak się mówi, choć stolicę ustanowił dopiero jego wnuk) i jego następców (XIII - XIV w) pozostały tylko 4 granitowe wielkie żółwie na obrzeżach miasta i prostokąt obwałowany wałem ziemnym, w środku którego są ślady wykopalisk. Zaczyna się to 50 m za północnym murem klasztoru. Wykopaliska z ostatnich lat wskazują, że teren ten roi się od nienajgorzej zachowanych ruin pałaców i świątyń, znaleziono też piece do wypalania ceramiki, mnóstwo monet, figurek itp. Natomiast klasztor jest z XVI - XVIII wieku (początek budowy 1585). Z 62 świątyń i ponad 500 innych klasztornych zabudowań większość zniszczono w latach 30-ch. Zginęło wówczas większość z 10 tysięcy mnichów tego klasztoru. Dziś zostały 3 duże świątynie (rekonstruowane w 1949) i parę budynków oraz zabytkowy mur (1734-1804) wraz ze 108 suburganami. Obecnie przymierzają się do odbudowy niektórych obiektów. Wewnątrz cenne zbiory sztuki sakralnej, w tym 16 posągów Buddy ze złota po 2 kg każdy (6 z nich jest eksponowanych). Główna świątynia (Ławran, rano odbywają się tu nabożeństwa) jest, obok ułanbatorskiej świątyni Megdid-Żanraj-Seg (w której mieści się największy, 26 metrowy posąg Buddy) z klasztoru Gandan, jedynym zachowanym przykładem stylu tybetańskiego w Mongolii (kamienne ściany, lekko nachylone ku górze, prostokątne okna, niezbyt rozbudowany, dość płaski dach). Na placu przed świątyniami parę kamiennych stelli z XIII-XIV wieku z napisami w różnych językach. W pobliżu Karakorum szereg przedmongolskich cmentarzysk.
3. Klasztor Amarbajasgałant z XVIII w. (Mongolia północna). Po rozprawie z lamaizmem, z tego świetnego niegdyś klasztoru pozostało 9 podrzędnych budynków. Po pięknym mauzoleum Undur Gegena i po reprezentacyjnej głównej świątyni nie ma prawie nic. Od lat 70-ch trwa odbudowa.
4. Klasztor w Czojbałsanie(Mongolia wschodnia) założony w XVI w, ale w obecnej postaci od 1822.
5. Klasztor w Cecerleg (Zajin Churee) założony w 1615, jednak rozbudowany dopiero w XVIII w. Zachowało się parę świątyń.
6. Klasztor w Nomgon k. Dalandzadgadu z początku XVIII w. Zachowała się część budynków
7. Inne klasztory czy zamki wymieniane w przewodnikach są albo ruinami (w przypadku klasztorów i świątyń słowo ruina oznacza z reguły ślad fundamentu - Armia Czerwona niszczyła solidnie) albo współczesnymi rekonstrukcjami.
8. tzw. Wał Czyngis Chana we wschodniej Mongolii (i Mandżurii) - długi na parę tysięcy kilometrów wał, wbrew nazwie powstały w czasie państwa Fu-Wu (I-III w n.e.), badany i datowany po raz pierwszy przez polskiego geologa Kazimierza Grochowskiego w 1924.

źródło: http://www.ing.uni.wroc.pl/~rnied/zwiedzan.htm
autor: Robert Niedźwiedzki